Op deze pagina bouwen wij vanaf de eerste aflevering aan een archief van referenties voor verdere verdieping. Boeken, films, kunstwerken, video's, onderzoeken en podcasts die wij de moeite waard vinden of hebben gebruikt, bundelen we hier.

AFLEVERING 1: DIAGRAMMEN EN DERGELIJKE

Verkenning arbeidsmarkt cultuursector

In Diagrammen en dergelijke heeft Mariette Dölle (directeur van Museum Kranenburgh) het over een paar hele beroemde onderzoeken die de kunstwereld deden opschrikken voordat het kunstenaarshonorarium werkelijkheid werd. Een zo'n publicatie is het onderzoek Verkenning arbeidsmarkt cultuursector van de SER, uitgevoerd in samenwerking met de Raad voor Cultuur.

Kunstenaarshonorarium rekentool

Wij hoorden dat nog niet álle kunstenaars de rekentool voor kunstenaarshonoraria kennen. Spread the word dus. Neem in de tussentijd een kijkje waar je recht op hebt bij het presenteren van je werk of wat je de kunstenaars met wie je werkt minimaal zou moeten betalen. We kunnen overigens niet vaak genoeg benadrukken dat dit een richtlijn is die minima aangeeft; een baseline dus en hopelijk geen eindpunt. Daarover spreken we vast later meer.

Ann Demeester vs. Halbe Zijlstra

Het is 15 februari 2012, een paar maanden na de aankondiging van de grootschalige cultuurbezuinigingen die onder leiding van Halbe Zijlstra zouden worden doorgevoerd. 200 miljoen euro werd weggesneden uit een budget van 900 miljoen euro. In Pauw & Witteman ging Ann Demeester (toen directeur van de Appel, nu van het Frans Hals Museum) met hem in debat. Het is het terugkijken meer dan waard.

Hoe goed werkt Nederland?

Wij interviewden Maarten Keune en Wike Been over hun meerjarige onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam. Maar dat is niet de eerste keer dat zij samenwerken. Eerder publiceerden ze samen met Frank Tros het boek Hoe goed werkt Nederland? In deze video vertelt Wike Been, die je ook hoort in Diagrammen en dergelijke, wat er allemaal veranderd is wat betreft werk in Nederland de afgelopen tijd en waarom we het vaker over werk moeten hebben. Waar wij het roerend mee eens zijn!

Johanna Bonger en Vincent van Gogh

We hebben het veel gehad over Vincent van Gogh in onze studio. Je kan bijna niet om hem heen als je het hebt over kunst en kunstenaars. Dat iedereen hem en zijn schilderijen kent, blijkt mede te danken te zijn aan Johanna (Jo) Bonger, de vrouw van Vincents broer Theo. In de geschiedenis is zij ondergesneeuwd geraakt, zoals veel meer vrouwen is overkomen. Maar zij blijkt een enorm belangrijk aandeel te hebben gespeeld in het verspreiden van het werk van Vincent van Gogh. Dat weten we nu dankzij onderzoek van het Van Gogh Museum. The New York Times Magazine schreef er eerder dit jaar ook over.

Loketten en organisaties

Maaike Lauwaert (zakelijk leider van de Appel) vertelt in Diagrammen en dergelijke hoe zij als net ingeschreven zelfstandige in de kunst geen idee had waar ze allemaal terecht kon voor raad, hulp, adviezen en opleidingen. Voor alle kersverse zzp'ers maar ook degenen die al langer hun brood verdienen in de kunst, als zelfstandige of in loondienst, een lijst. Dit zijn de organisaties die opkomen voor kunstenaars, kunstinstellingen, galeries, academies of werkenden in de kunst: Beroepsvereniging Beeldend Kunstenaars; Beroeps Organisatie Kunstenaars; Cultuur+Ondernemen; De Zaak Nu; Kunstenbond; Kunsten '92; Nederlandse Galerie Associatie; Platform BK

Praten over de Fair Practice Code

Mocht je nog geen genoeg hebben gekregen van praten over eerlijke betalingen: Kunsten '92 heeft een aantal interviews gepubliceerd met mensen uit de cultuursector over wat zij vinden van de Fair Practice Code.

nummer acht Everything is going to be alright

De man die moederziel alleen over een uitgestrekte ijsvlakte loopt met in zijn kielzog een enorm schip uit Diagrammen en dergelijke is de kunstenaar Guido van der Werve. Het kunstwerk is gefilmd in de golf van Bothnia, vlakbij Finland, waar de zee vijf maanden per jaar enkel per ijsbreker begaanbaar is. Je ziet een nietig figuurtje tegenover de kracht van natuur en een groter dan groot object. Een flirt met de Romantiek? In dit interview vertelt Van der Werve meer over zijn kunstenaarspraktijk.

Cijfers, cijfers, cijfers

In de eerste aflevering hadden wij een teleurstellende ervaring in onze zoektocht naar cijfers over freelancers in de kunstsector. Andere cijfers over de kunstsector zijn wel te vinden. Sterker nog, sinds 2016 werkt BKNL hard aan het vangen van de sector in allerlei getallen en percentages. Zeker de moeite waard om even doorheen te scrollen. Ook als kunstenaar blijken vrouwen minder te verdienen dan hun mannelijke collega's.

Arbeidsmarkt creatieve industrie

Maarten Keune en Wike Been doen aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar de arbeidsmarkt van de creatieve industrie. Het onderzoek heet WERCREA. Ook Petar Marceta werkt daaraan mee. Je hoort meer over het hoe en waarom van dit onderzoek in de eerste aflevering. Ben jij een architect of grafisch vormgever? Help hen door het invullen van deze enquête over werkomstandigheden!

SBI-codering

Als Zoë met het CBS belt, krijgt ze kort even uitleg over de SBI-codering. SBI staat voor Standaard Bedrijfsindeling. Het is een code die je krijgt toegewezen als je een bedrijf of jezelf inschrijft bij de Kamer van Koophandel. Dat klinkt onschuldig maar kan grote gevolgen hebben, zoals met de coronasteun. Heel soms worden er wijzigingen aangebracht in deze structuur. Zo zijn in 2013 bijvoorbeeld de SBI 74.10 “Industrieel design en vormgeving” en de SBI 71.11 “Architecten” verder onderverdeeld. In die laatste zijn de interieurarchitecten vanaf dan afzonderlijk onderscheiden.

AFLEVERING 2: WAT KOMEN JULLIE DOEN?

Eenenveertig brieven van de jonge kunstenaar

Eenenveertig jonge kunstenaars hebben in 2014 ontroerende brieven geschreven vanuit hun positie als net afgestudeerde kunstenaars. Samengesteld door Roos den Oetelaar en Renée Verberne is het een antwoord op het ietwat paternalistische 'Eenenveertig brieven aan de jonge kunstenaar' uit 2007. De praktijk van jonge makers zag er zeven jaar later een stuk minder rooskleurig uit. Lin Houtman schreef een sollicitatiebrief die in enkele zinnen het onmogelijke takenpakket van een serieuze kunstenaar omschrijft en leest deze voor in aflevering 2.

CBS Monitor Kunstenaars en afgestudeerden aan creatieve opleidingen 2017

Het CBS publiceerde in 2017 de monitor 'Kunstenaars en afgestudeerden aan creatieve opleidingen'. Hierin bekijken ze een aantal voorgaande jaren, waaronder 2014, het jaar dat Lin Houtman is afgestudeerd. De arbeidsmarktpositie van de kunstenaar wordt tegen het licht gehouden, zoals het gemiddelde bruto inkomen en het type praktijk. Dat is voornamelijk om met het CBS te spreken een 'hybride' praktijk: 'Veelal wordt werk in loondienst gecombineerd met een praktijk als zelfstandige. Hierbij wordt uitvoerend werk als kunstenaar gecombineerd met werk als docent of ondernemer.' Ook ziet het CBS een stijging in het aantal afgestudeerden per jaar. Zoals Maria Lind bij monde van Rosa Paardenkooper vraagt: wat komen jullie doen?

Cultuursubsidie.nl

Wil je in het kort meer weten over de BIS, over hoeveel er vanuit de overheid naar wie gaat en op welke manier? Klik je een ongeluk door allerhande infographics, nieuwtjes, codes, verantwoordingen en een zeer summiere uitleg over de rol van de Raad voor Cultuur. Tussen 2006 en 2011 was Els Swaab de voorzitter van de Raad voor Cultuur. Zij stapte uit protest op, waarom is te horen in aflevering 2.

het Mondriaan Fonds

Onderdeel van het Kunst- en cultuurbeleid zijn de zes cultuurfondsen van het Rijk. Een daarvan is het Mondriaan Fonds, een Nederlands stimuleringsfonds voor beeldende kunst en cultureel erfgoed. Het bevordert projecten en activiteiten van kunstenaars uit Nederland en van Nederlandse en buitenlandse instellingen. Het bevordert ook de totstandkoming van Werktitel. Directeur van het Mondriaan Fonds is Eelco van der Lingen. Hij wordt heel kort, tussen neus en lippen door aangehaald door Roos Gortzak, directeur van de Vleeshal als zij in de aflevering vertelt over de heisa rondom aanvragen doen.

Oprichting Platform Beeldende Kunst

In de aflevering spreken we de huidige co-directeuren van Platform BK, Koen Bartijn en Sepp Eckenhaussen. Zij vertellen ons over de manier waarop de sector zich in 2012 heeft moeten herijken, wat onder anderen uitmondde in de oprichting van Platform BK, een actieve denktank. Rune Peitersen, één van de oprichters sprak met Zoë over de sfeer in 2012. Je kunt de activiteiten, perspectieven en resultaten van Platform BK steunen door lid te worden.

Ann Demeester, raslobbyist

Ann Demeester was net als Vincent van Gogh een vaste gast in onze studio. Ze werd vorige aflevering al aangehaald in onze shownotes, waar ze in debat ging met Halbe Zijlstra. Daar kun je naar kijken. Veel liever verwijzen wij naar haar vele media optredens waar ze als heuse lobbyist voor de kunst- en cultuursector op de bres springt en het belang van kunst met ons deelt. Zie haar shinen bij Buitenhof eerder dit jaar of in het Engels bij een Ted Talk.

Fusie en vertrek Gitta Luiten bij de Mondriaan Stichting

Nog even over het Mondriaan Fonds: wij kennen niet anders. Maar niet zo heel lang geleden, in 2012, fuseerden de Mondriaan Stichting en het Fonds BKVB. Lex ter Braak, die je in de aflevering hoort over de fusie en de politieke tendens rond die tijd was directeur van het Fonds BKVB. Gitta Luiten was directeur van de Mondriaan Stichting. Beide directeuren vertrokken en maakten plaats voor Birgit Donker die het kersverse Mondriaan Fonds zes jaar heeft geleid. In het persbericht over het vertrek van Gitta Luiten stelt de waarnemend voorzitter Joost Kuiper: "De aangekondigde bezuinigingen betekenen dat Luiten het beleid dat ze in tien jaar heeft opgebouwd, eigenhandig zou moeten afbouwen. Bovendien moet er volgend jaar stevig worden gereorganiseerd; dat is voor een nieuwe directeur makkelijker".

Boekmanstichting: financiering van cultuur

De Boekmanstichting, kenniscentrum voor kunst, cultuur en beleid doet onderzoek naar, je raadt het al, kunst, cultuur én beleid. Zij bundelen af en toe de kennis die ze in huis hebben in handige dossiers. Zo ook het thema 'Financiering van Cultuur'. Daar is het een en ander aan publicaties over dit onderwerp te vinden. Ook kun je hier meer lezen over het piepende en krakende Nederlandse cultuurbestel.

Nederland schreeuwt om cultuur

Roos Gortzak dacht na het zoveelste overleg in Middelburg waar ze met anderen voor het belang van kunst en cultuur moest vechten 'laat maar'. Heel acterend en entertainend Nederland was in 2010 ook wat gelaten, maar besloot er een stem aan te geven. Een kleine zes minuten aan geschreeuw voor bij de koffie of thee.

AFLEVERING 3: EEN ANDER PAD

NIET GELEEFDE LEVENS

De keuzes die je maakt, klein en groot, hebben een onuitwisbare invloed op hoe je leven zich vormt. In aflevering 3 praten we over keuzes, hoe je die soms ook maakt door ze niet te maken en over de vele levens die we zouden kunnen leiden. En heel soms ook doen maar veel vaker niet. In haar tweede roman Kamers antikamers verbeeldt Niña Weijers haar ongeleefde levens. Wat als ze bij die ex was gebleven of bij die of bij die? Joshua Rotman schreef voor The New Yorker een essay waarin hij verder ingaat op die oeroude fascinatie met de levenspaden die we niet hebben bewandeld.

KUNSTENAAR BLIJVEN NA AFSTUDEREN

Lin Houtman vertelt over het tricky leven waar zij als beeldend kunstenaar mee te maken kreeg. Uiteindelijk heeft ze haar kunstenaarschap en het bestaan als zelfstandige ingeruild voor werk in een andere sector. Zij is niet de enige. In 2017 zegt 30% van de afgestudeerden aan een HBO-opleiding beeldende kunst nog van beroep kunstenaar te zijn. In deze Collectieve Selfie van BKNL vind je nog veel meer cijfers en infographics over de kunstsector. Je ziet er vooral veel gegevens over kunstenaars en musea want daar is het makkelijkst data over te verzamelen.

zelfstandige of niets

In gesprek met Lin Houtman vertelt Alix dat ze voor haar gevoel geen keuze had: ze moest wel als zelfstandige aan de slag in de kunst na haar afstuderen. Het aantal zelfstandigen is in het afgelopen decennium enorm gestegen, terwijl het aantal vaste banen juist is gedaald. Die statistieken komen ook naar voren in het onderzoek van Maarten Keune en Wike Been naar de arbeidsmarkt van de creatieve industrie. Hier kun je een korte en bondige samenvatting van hun onderzoek downloaden. Kijk vooral even hoe die neerwaartse en opwaartse lijnen elkaar kruisen in de grafieken.

Mobiele makers

Reinier Klok die in aflevering 3 over een aantal van zijn werkzaamheden vertelt werkt ook als datacollector bij i-Portunus. Daar kun je allerlei cijfers en informatie vinden over de mobiliteit van kunstenaars en andere cultuurwerkers in Europa, zoals duur en aard van het verblijf in het buitenland, welke landen geliefd zijn om heen te gaan, uit welke landen vooral veel aanmeldingen komen, et cetera.

AFLEVERING 4: IK REN ER EEN BEETJE ACHTERAAN

TEMPO

In aflevering 4 tikt de tijd en het tempo maar door. Samen met Yung Nnelg zijn we op tempo.

996

De werkuren en -dagen kennen een rijke geschiedenis, maar wereldwijd wordt er geëxperimenteerd met alternatieve werktijden. In Ijsland is dat een kortere werkweek, in China juist een langere. In deze korte documentaire van Vice wordt de term 996 uitgelegd: om 9 uur 's ochtends beginnen met werken, om 9 uur 's avonds naar huis gaan en dat 6 dagen in de week. Het effect van die werkcultuur wordt onderzocht aan de hand van verschillende interviews.

BURNOUT & Anne Helen Petersen

Het is iets waar steeds meer mensen steeds jonger wereldwijd mee te maken hebben: burnout. Voor veel mensen een mysterie, tot het hen zelf overkomt. Anne Helen Petersen heeft er veel en vaak over geschreven. In het kader van millennials, maar ook in het kader van de algemene werkcultuur. Elke week diept ze via haar nieuwsbrief Culture Study een aspect van de cultuur uit, met een specifieke aandacht voor werk en werkomstandigheden.

MY YEAR OF REST AND RELAXATION

Ottesse Moshfegh beschrijft een jonge vrouw die de weg kwijt is. Ondanks haar baan bij een galerie in New York en haar materiële welvaart ervaart ze leegte. Ze besluit een jaar lang te slapen om haar leven te resetten.

DE INTIMITEIT VAN WERK

Melissa Gregg onderzoekt in haar boek 'Work's intimacy' op welke manier we totaal verweven zijn met ons werk in de 24/7 economie. De invloed van digitale technologie op kenniswerkers wordt extensief onderzocht aan de hand van getuigenissen en Gregg trekt conclusies die ons niet al te vrolijk stemmen over de toekomst: meer toezicht en meer toegang tot de intimiteit van het huis. Er is zelfs al een term voor het al dan niet zelfverkozen vervlechten van privé en publiek: extimiteit.